Wanneer wordt digitaal gemak een nieuwe drempel? | OuderENwijzer
Digitalisering

Wanneer wordt digitaal gemak een nieuwe drempel?

Geschreven door: Ed Klute

21 november 2026  •  Leestijd: 2 minuten

Dit artikel is geschreven vanuit het perspectief van ouderen. Niet omdat digitalisering alleen voor hen een probleem is. Integendeel. Veel van wat hier wordt beschreven, zullen ook andere mensen herkennen: mensen met een beperking, mensen die minder digitaal vaardig zijn, mensen met weinig financiële ruimte of mensen die simpelweg niet voortdurend willen meegaan met nieuwe digitale ontwikkelingen.

Ouderen vormen daarbij een belangrijke groep om naar te kijken. Vooral ouderen in een kwetsbare positie kunnen de gevolgen van verdergaande digitalisering ervaren. Maar ook digitaal vaardige ouderen kunnen op enig moment denken: moet het echt iedere keer zo?

Een bezoek aan het ziekenhuis. Even parkeren. Een restaurant binnenlopen. Een kaartje kopen. Een korting aanvragen. Voor al die dingen heb je vaker je smartphone nodig. Een QR-code scannen. Een app openen. Inloggen. Een code ontvangen. Betalen. Een bevestiging laten zien.

De QR-code lijkt maar een detail. Maar vaak is het een schakel naar een hele digitale keten: je moet een smartphone hebben, de QR-code kunnen scannen, internet hebben, de juiste website of app kunnen openen en soms ook nog inloggen of betalen. Op zichzelf zijn het kleine handelingen. Maar wat gebeurt er als je op één dag meerdere van dit soort stappen tegenkomt? Dan wordt gemak ineens een keten van afhankelijkheden. En als één schakel niet werkt, kun je vastlopen.

Dat kan komen doordat iemand niet goed met digitale technologie overweg kan. Maar dat is lang niet altijd het probleem. Een smartphone kan nog prima functioneren voor bellen en WhatsApp, terwijl een noodzakelijke app niet meer werkt omdat het besturingssysteem te oud is. Een verbinding hapert of iemand weet simpelweg niet wat er na het scannen moet gebeuren.

Een nieuwe smartphone kopen is dan niet automatisch de oplossing. Het installeren en instellen van een nieuw toestel kan op zichzelf al een ingewikkelde opgave zijn. Gegevens en contacten moeten worden overgezet, apps opnieuw geïnstalleerd en accounts, wachtwoorden en verificaties geregeld. Voor bankieren en DigiD zijn bovendien aanvullende stappen nodig.

En waar moet je dan naartoe voor hulp?

Wie kun je bellen? Waar kun je binnenlopen? Is er iemand in de buurt die kan helpen? Vaak is dat voor de gebruiker helemaal niet duidelijk. Daarmee ontstaat een tweede drempel: niet alleen het digitale probleem zelf, maar ook het vinden van de weg naar hulp.

Puzzelen op OuderENwijzer

Communicatie steeds digitaler

Ook de communicatie naar mensen toe wordt digitaler. Een brief van de overheid verwijst bijvoorbeeld via DigiD naar MijnOverheid of naar een website voor meer informatie of om iets te regelen. Organisaties sturen soms nog een brief, maar meestal een e-mail, met de mededeling: 'Kijk op onze website'. Banken verwijzen voor veel handelingen naar hun app. Ook de QR-code is inmiddels een veelgebruikte toegang tot informatie of een digitale dienst.

Daar komen ook de vele AI-chatboxen bij. Wie een vraag heeft, krijgt niet altijd meer een medewerker aan de telefoon, maar wordt verwezen naar een digitale gesprekspartner. Die kan handig zijn voor eenvoudige vragen, maar wat gebeurt er als je vraag niet in het systeem past, je het antwoord niet begrijpt of je juist behoefte hebt aan iemand die met je meedenkt? Ook hier ontstaat dezelfde vraag: waar kun je terecht als de digitale route niet werkt?

De smartphone wordt zo steeds meer een toegangspoort tot het dagelijks leven. Tegelijkertijd verschuift de betekenis van het apparaat. De oorspronkelijke telefoonfunctie - gewoon iemand kunnen bellen - raakt steeds meer naar de achtergrond. Computerfuncties, apps en inmiddels ook AI-toepassingen nemen een steeds grotere plaats in.

Dat is niet omdat iedereen daar bewust voor heeft gekozen, maar omdat organisaties hun dienstverlening en communicatie in toenemende mate zo inrichten.

Ook digitaal vaardige mensen kunnen afhaken

We praten vaak over mensen die digitaal niet mee kunnen komen. Maar er zijn ook mensen die het wel kunnen en toch afhaken. Niet omdat ze het niet begrijpen, maar omdat ze moe worden van de voortdurende veranderingen. Nieuwe apps. Updates. Andere manieren van inloggen. QR-codes. Verificatiecodes. Nieuwe veiligheidscontroles. Steeds weer moet je je aanpassen.

De vraag verandert dan van: 'Kan ik het nog?' naar: 'Wil ik dit allemaal nog wel bijhouden?' Er ontstaat zo iets wat je digitale vermoeidheid zou kunnen noemen. Die vermoeidheid kan zich uiten in ergernis. Waarom moet het alweer anders? Waarom moet ik hiervoor weer een app installeren? Waarom kan ik niet gewoon iemand spreken?

Als die ergernis zich opstapelt, kan dat leiden tot afhaken. Niet omdat iemand het niet kan, maar omdat iemand het niet meer wil. En als mensen digitale handelingen gaan vermijden, kan dat verder gaan dan het missen van een app of website. Ze gaan misschien minder vaak winkelen, reizen, activiteiten ondernemen of gebruikmaken van bepaalde diensten. Digitale vermoeidheid kan zo uiteindelijk leiden tot minder participatie en deelname aan de samenleving.

Bankhelpdeskfraude vooral bij 70-plussers

En dan komt veiligheid erbij

We worden voortdurend gewaarschuwd voor phishing, nepwebsites, WhatsApp-fraude en valse QR-codes. Dat is terecht. Maar het kan ook leiden tot onzekerheid: Kan ik deze QR-code wel vertrouwen? Is dit bericht echt? Moet ik hierop klikken? Is deze app veilig?

De paradox is groot: we verwachten dat mensen meer digitaal doen, terwijl we ze tegelijkertijd waarschuwen dat ze juist heel voorzichtig moeten zijn met wat ze digitaal doen. En daar komt nu AI bij. AI kan digitale dienstverlening eenvoudiger en persoonlijker maken, maar brengt ook nieuwe vormen van fraude, misleiding en onzekerheid met zich mee. Nepberichten, stemmen en beelden worden moeilijker van echt te onderscheiden. Ook dat kan bijdragen aan terughoudendheid en digitale vermoeidheid.

Persoonlijke begeleiding | ANBO-PCOB

Minder persoonlijk contact

Digitalisering verandert ook de manier waarop we contact hebben met organisaties en dienstverleners. In winkels en horeca verdwijnen contactmomenten. Een medewerker maakt plaats voor een zelfscankassa, bestelzuil of digitale bestelling. Ook telefonisch wordt het directe gesprek minder vanzelfsprekend. Eerst komt een keuzemenu, een geautomatiseerde stem of een chatbot.

Dat kan efficiënt zijn wanneer alles volgens het systeem verloopt. Maar persoonlijk contact heeft een andere waarde. Een medewerker kan doorvragen, zien dat iemand iets niet begrijpt, een situatie inschatten en zo nodig een andere oplossing zoeken. Juist wanneer een vraag niet in een standaardprocedure past, blijkt het verschil tussen een digitale voorziening en menselijke dienstverlening.

Wanneer meerdere drempels samenkomen

De gevolgen van digitalisering zijn niet voor iedereen hetzelfde. Voor sommige mensen blijft een digitale handeling een klein ongemak. Voor anderen kunnen verschillende omstandigheden elkaar versterken. Wie minder mobiel is, weinig financiële ruimte heeft, problemen heeft met zien of horen en minder mensen in de omgeving heeft die kunnen helpen, heeft minder mogelijkheden om een digitale drempel op te vangen.

Dat kan ook gevolgen hebben voor alledaagse activiteiten. Neem het openbaar vervoer. Een reis plannen, een kaartje of reisproduct regelen, een abonnement aanpassen of informatie over een reis vinden: voor veel reizigers zijn dit afzonderlijke handelingen. Als iemand een of meer daarvan niet zelfstandig kan uitvoeren, wordt de hele reis ingewikkelder.

Voor mensen die vanwege een beperking of gezondheid niet of moeilijk met het gewone openbaar vervoer kunnen reizen, is de keuze bovendien beperkter. Zij zijn aangewezen op de auto of op speciaal vervoer. Ook daar kunnen digitale handelingen onderdeel zijn van het regelen van een rit, een wijziging of aanvullende informatie. Het gaat daarmee niet om één digitale handeling die iemand wel of niet kan uitvoeren. Het gaat om de vraag of iemand het geheel van handelingen dat nodig is om ergens te komen, iets te regelen of ergens gebruik van te maken, zelfstandig kan overzien en uitvoeren. Juist daar kunnen kleine drempels samen een grote invloed krijgen op de zelfstandigheid en deelname aan het dagelijks leven.

De winkel van ANBO-PCOB

Een concreet voorbeeld van uitsluiting

Een bezoek aan het winkelcentrum laat zien hoe snel kleine drempels zich kunnen opstapelen. Stel: je bent mantelzorger en wilt je moeder ophalen om samen naar het winkelcentrum te gaan. Je rijdt naar haar toe en wilt daar parkeren. Voor het parkeren bij haar moet je eerst digitaal je kenteken registreren, bijvoorbeeld via een parkeerapp of QR-code. Dat is op zichzelf misschien een kleine handeling, maar je moet die wel kunnen uitvoeren voordat je verder kunt.

Vervolgens moet je het parkeren bij het winkelcentrum betalen. In veel gevallen kan dat niet meer contant, maar moet je digitaal betalen. Voor iemand die digitaal vaardig is, zijn dit misschien kleine ongemakken. Maar voor iemand die niet over een geschikte smartphone beschikt, weinig digitale ervaring heeft of onzeker is over digitale betalingen, kunnen deze stappen een flinke drempel vormen. En het gaat niet alleen om parkeren. In de winkel zie je een aanbieding: korting krijg je als je de app van de winkel gebruikt.

Zelfs iets als sparen is veranderd

Ook bij het afrekenen verandert er veel. Gewone kassa's maken op sommige momenten plaats voor zelfscankassa's. De keuze om gewoon met een medewerker af te rekenen wordt daarmee kleiner. Zelfs iets als sparen voor korting is veranderd: de vertrouwde fysieke spaarzegels hebben plaatsgemaakt voor digitale spaarprogramma's en klantenkaarten. Bij de informatiebalie wordt verwezen naar een QR-code voor openingstijden, acties of de plattegrond.

Je wilt ergens koffie drinken of een hamburger bestellen. Dat kan via een QR-code op tafel of via een beeldscherm. Je bestelling plaatsen, aanpassen en soms ook betalen moet je zelf digitaal doen. Voor iemand die dit allemaal gewend is, lijkt het misschien gemakkelijk. Maar voor iemand met een oude smartphone, weinig digitale ervaring of onzekerheid over digitale betalingen kan het één grote opeenstapeling van drempels worden. En ook iemand die dit allemaal wél kan, kan zich afvragen: 'moet het echt iedere keer zo?'

Dan is digitalisering niet meer alleen een kwestie van gemak. Het kan gevolgen hebben voor de toegankelijkheid, zelfstandigheid en uiteindelijk ook voor de bereidheid om ergens nog naartoe te gaan.

Een bezoek aan het ziekenhuis

Een bezoek aan het ziekenhuis kan hetzelfde laten zien. Je begint thuis met het plannen van je reis met het openbaar vervoer. De route, vertrektijden en eventuele vertragingen staan in een app. Kun je niet met het OV reizen, dan ben je misschien aangewezen op de auto of op speciaal vervoer. Ook daarvoor kunnen digitale handelingen nodig zijn om een rit te plannen, te wijzigen of informatie op te zoeken.

Met de auto aangekomen, regel je het parkeren via een betaalautomaat, QR-code of parkeerapp. Bij binnenkomst moet je je aanmelden bij een digitale zuil, soms met je identiteitsbewijs of met een QR-code uit de patiëntenapp. Daarna moet je de juiste afdeling vinden. De route staat op een scherm of in de patiëntenapp. In het ziekenhuis wil je iets drinken of eten. Ook daar kan een QR-code of bestelzuil de gebruikelijke route zijn. En uiteindelijk moet je misschien weer digitaal betalen, een vervolgafspraak maken of de informatie over je behandeling terugvinden in de patiëntenomgeving.

Geen van deze handelingen hoeft op zichzelf een groot probleem te zijn. Maar als je ze allemaal achter elkaar nodig hebt, wordt duidelijk hoe afhankelijk een gewoon ziekenhuisbezoek kan worden van een smartphone, een actuele app, internet, digitale vaardigheden én vertrouwen in de technologie. En wie bij één of meer van die stappen vastloopt, heeft hulp nodig.

Maar waar vind je die hulp?

Wie kan je ter plekke helpen? Waar kun je met je vraag terecht? En als er niemand beschikbaar is, wat doe je dan? Of besluit je de volgende keer misschien maar niet meer te gaan? Elke stap afzonderlijk lijkt klein. Maar samen kunnen ze een flinke belasting vormen.

Vastlopers en voorlopers op digitaal gebied | ANBO-PCOB

Niet alleen de gebruiker heeft een opgave

Daarom moeten we digitale inclusie niet alleen bekijken als een kwestie van mensen leren omgaan met technologie. Het is ook een opgave voor de inrichting van onze samenleving én voor de organisaties die onze dagelijkse diensten aanbieden. Overheden, bedrijven en andere dienstverleners moeten ervoor zorgen dat diensten toegankelijk blijven. Apparaten en software moeten beschikbaar en betaalbaar zijn. Digitale toepassingen moeten begrijpelijk en veilig zijn.

En als iemand digitaal vastloopt, moet er altijd een herkenbare en toegankelijke menselijke route zijn: een plek in de buurt, iemand die persoonlijk helpt of een telefoonnummer waar je daadwerkelijk een mens kunt spreken.

Vooral belangrijk is dat er een werkbare menselijke of analoge route blijft. Dat begint bij de vormgeving van de dienstverlening zelf. Het perspectief van de klant of burger moet daarbij het uitgangspunt zijn: niet alleen kijken of een digitale voorziening technisch werkt, maar of mensen de hele dienstverlening daadwerkelijk kunnen gebruiken. Daarbij hebben ervaringsdeskundigen een cruciale rol. Zij kunnen vanuit hun eigen ervaring zichtbaar maken waar mensen in de praktijk tegenaan lopen, welke stappen onduidelijk zijn en waar een digitale oplossing juist een nieuwe drempel opwerpt.

Toegankelijke dienstverlening begint daarom niet bij de vraag: 'Hoe maken we deze dienst digitaal?' maar bij de vraag: 'Hoe zorgen we ervoor dat mensen deze dienst zelfstandig kunnen gebruiken?'

Er gebeurt gelukkig ook veel

Er is gelukkig ook een andere kant. Sommige sectoren hebben inmiddels gezien dat digitalisering voor bepaalde groepen te veel drempels kan opwerpen. De banksector is daar een voorbeeld van. Banken werken aan betere ondersteuning, toegankelijkere dienstverlening en alternatieven voor mensen die moeite hebben met digitaal bankieren.

Ook in gemeenten en wijken ontstaan initiatieven om de hulp beter te organiseren. Vrijwilligers, maatschappelijke instellingen, bibliotheken, welzijnsorganisaties en andere partijen zoeken elkaar vaker op om mensen die vastlopen beter te kunnen helpen. Niet iedere organisatie hoeft alles zelf op te lossen. Juist door samen te werken kan de weg naar hulp voor bewoners herkenbaarder en toegankelijker worden.

Hulp dichterbij

Daarom wordt ook vaak gepleit voor een herkenbaar en toegankelijk ‘Hulp Dichterbij’-punt in de wijk: een plek waar mensen met al hun vragen kunnen binnenlopen, zonder vooraf te hoeven weten bij welke organisatie ze moeten zijn. Van daaruit kunnen zij, als dat nodig is, warm worden doorverwezen naar de organisatie of professional die verder kan helpen.

Zo'n gezamenlijke voordeur kan voorkomen dat mensen van het kastje naar de muur worden gestuurd en zelf steeds opnieuw hun verhaal moeten vertellen. Het gaat dus niet om het toevoegen van nóg een loket, maar om het beter verbinden van wat er al is en het voor bewoners eenvoudiger maken om de juiste hulp te vinden.

Maar daarmee is het probleem nog niet opgelost. Veel ouderen in een kwetsbare positie weten onvoldoende welke mogelijkheden er zijn. Ook familieleden, mantelzorgers en professionele hulpverleners weten vaak niet welke ondersteuning beschikbaar is. Daardoor worden bestaande mogelijkheden nog onvoldoende benut.

Een voorziening kan op papier beschikbaar zijn, maar heeft weinig effect als degene die haar nodig heeft niet weet dat zij bestaat, niet weet hoe die kan worden aangevraagd of niet weet waar hij met zijn vraag terechtkan. Daarom is naast betere dienstverlening ook een sterke menselijke infrastructuur nodig: herkenbare plekken en mensen die kunnen helpen wanneer iemand vastloopt.

Vraagteken

De vraag die we moeten stellen

Daarom moeten we niet alleen vragen: 'Kan iemand deze digitale toepassing gebruiken?' De belangrijkere vraag is: 'Kan iemand de hele route zelfstandig doorlopen?' En misschien nog belangrijker: 'Wat kan iemand doen als de digitale route niet werkt, te ingewikkeld wordt of simpelweg niet meer gewenst is?'

Digitalisering hoeft niet te worden teruggedraaid. Apps kunnen handig zijn. QR-codes kunnen nuttig zijn. AI kan veel verbeteren. Maar digitalisering mag niet ongemerkt veranderen in een permanente verplichting om jezelf steeds opnieuw aan te passen.

De echte uitdaging is daarom niet: 'Hoe krijgen we iedereen digitaal?' Maar: 'Hoe zorgen we dat iedereen kan blijven meedoen, ook als de digitale wereld steeds sneller verandert?' Dat vraagt om iets heel eenvoudigs: keuzevrijheid. Een digitale route waar die goed werkt. Maar daarnaast een menselijke, begrijpelijke en waar nodig analoge route.

Analoog en digitaal. Niet als tegenstelling tussen oud en nieuw, maar als voorwaarde voor keuzevrijheid, zelfstandigheid en een samenleving waarin iedereen kan blijven meedoen.

Over de auteur

Ed Klute is een Nederlandse adviseur op het gebied van digitale inclusie, toegankelijk bankieren en betalingsverkeer en jarenlange verbinder tussen media en de (multiculturele) samenleving. Hij werkt voor SOMNL, dat net als ouderenorganisatie ANBO-PCOB is aangesloten bij de Seniorencoalitie.