'Angst is nuttig, totdat het je leven gaat bepalen'

Veel ouderen zijn banger dan vroeger, zo blijkt uit de peiling van ANBO-PCOB. Waar komen die angstgevoelens vandaan? En hoe voorkom je dat ze je leven gaan bepalen? “Het helpt niet om situaties te vermijden”, stelt prof. dr. Neeltje Batelaan.

Neeltje is hoogleraar psychiatrie aan het UMC Amsterdam en is gespecialiseerd in angstgerelateerde stoornissen. Ze doet onderzoek naar angst, de invloed ervan op mensen en hun omgeving, en hoe angst zich ontwikkelt en kan worden behandeld.

Angst is een vervelend gevoel, waarom kunnen we dat niet gewoon uitschakelen?

“Angst kent veel gradaties en is van nature nuttig: het beschermt tegen gevaar. Als je geen gevaar ziet, is dat juist gevaarlijk. Dus het is goed dat er alarmbellen afgaan en je je daarbij angstig voelt. Dat is voor jou het signaal: ik moet iets doen, want er dreigt gevaar. Alleen: hoe snel die alarmbellen afgaan, verschilt per persoon.”

Wanneer wordt angst dan een probleem?

“Als die alarmbellen afgaan terwijl het gevaar niet zo groot is of er zelfs helemaal geen gevaar is. Want als er gevaar dreigt, willen we weg uit die situatie, ook als dat gevaar niet reëel is. Dan laat je je gedrag te sterk beïnvloeden door die niet-reële angst. Vaak gaan mensen situaties vermijden die – onterecht – een angstgevoel oproepen. Dat lijkt efficiënt, want op korte termijn neemt daardoor de angst af. Maar daarmee leer je jezelf ook: als ik dit of dat niet doe, blijft het goed gaan. Zo kan je wereldje steeds kleiner worden.”

Kunt u daarvan een voorbeeld geven?

“Jazeker. Stel, je loopt de trap op en voelt je hart kloppen. Dan kun je denken: ik krijg een hartaanval. Daarom stop je met traplopen, je klachten nemen af en je leert dat traplopen vermijden helpt. Ga je dan nog sporten of trek je nog dat sprintje naar de bus? We noemen het pas een angststoornis als mensen duidelijk onder hun angsten lijden, als angsten hen beperken in hun functioneren. Zo’n stoornis ontstaat vaak al op jonge leeftijd.”