Onderzoek Mijlpaal Pensioen: Hoe voelt het om met pensioen te gaan?

Na de pensionering verandert er veel. ANBO-PCOB wilde weten hoe die nieuwe levensfase wordt ervaren en vroeg het aan 6550 mensen van 55 jaar en ouder. Hadden ze liever langer doorgewerkt of waren ze graag eerder gestopt? En hoe zit het met de mensen die nog met pensioen gaan?

‘Ach, het is maar werk’, hoor je vaak zeggen. Maar blijkbaar ligt dat toch anders. Betaald werk is belangrijk in ons leven zo beamen vrijwel alle deelnemers aan ons onderzoek – zowel de gepensioneerden als de mensen die nog werken. Werk geeft zin en voldoening, structuur en plezier. Een op de drie ondervraagden mist het werk en de collega’s. Maar werken zorgt ook voor fysieke en mentale belasting en werkdruk.

Eerder stoppen is niet altijd fijn

Ook bij de recent-gepensioneerden (67 tot 74 jaar) is 56 procent eerder gestopt dan de AOW-leeftijd. Dat komt onder andere door ziekte, ontslag, reorganisatie of mantelzorg. Een 69-jarige oud-schooldirecteur kwam in de Ziektewet door een combinatie van conflicten op het werk, mantelzorg en de opvoeding van de kinderen. “Ik vond het verschrikkelijk, voelde me een loser die afhankelijk was van een uitkering.” De meeste gepensioneerden (72 procent) hebben vrede met het moment waarop ze stopten met werken. Maar niet iedereen stopte eerder uit vrije wil. Een op de vijf had langer willen doorwerken. Een man van 81 jaar: “Het eerder moeten stoppen voelde als een straf; ik had het naar mijn zin en deed ook zinvol werk.” En een 75-jarige man: “Stoppen met werken betekent dat je als werknemer aan de kant komt te staan. En er gaat veel kennis en ervaring verloren die de maatschappij nog heel goed zou kunnen gebruiken.

De pensioenleeftijd is geen vast gegeven

Veel mensen verwachten op een bepaalde leeftijd met pensioen te gaan, maar komen bedrogen uit. Een 79-jarige oud-buschauffeur maakte het mee. Zijn pensioenleeftijd werd tijdens zijn loopbaan drie keer verschoven, van 61 naar 65 en uiteindelijk naar 67 jaar. “Gelukkig is destijds de Regeling Vervroegde Uittreding (RVU) in het leven geroepen, zodat ik toch met 65 jaar kon stoppen.” Dergelijke verschuivingen van de pensioenleeftijd maken dat mensen soms jaren langer moeten doorwerken dan ze bij het begin van hun loopbaan voor ogen hadden.

Een laag inkomen vermindert de levensvreugde

Voor de meeste gepensioneerden pakt het inkomen uit zoals verwacht, maar voor een kwart (24 procent) viel het lager uit dan gedacht. Dat blijkt vaak meer dan een teleurstelling: van hen kan 42 procent niet altijd goed rondkomen. Die 42 procent mist ook vaker het werk en voelt vaker een ‘zwart gat’. Wie moeilijk rondkomt, ervaart het leven na de pensionering minder positief: 30 procent noemt het ‘niet zo goed’ of ‘helemaal niet goed’. Een 72-jarige mevrouw vertelt: “Vrije tijd is fijn, maar als je weinig geld hebt, beperkt dat je toch in alles wat andere mensen om je heen wel kunnen doen, zoals uitjes, vakanties, etentjes en theaterbezoekjes.” Ook wie nog moet stoppen, is niet gerust: een op de vijf werkenden denkt straks onvoldoende inkomen te hebben

In één keer stoppen

Van de gepensioneerden stopte 69 procent van de ene op de andere dag met werken, 31 procent bouwde het werk eerst af. Een 82-jarige oud-afdelingshoofd stopte abrupt: "Als je met pensioen gaat, hoor je plotseling nergens meer bij. Ik voelde me onbruikbaar en nutteloos." Heel anders verliep het voor een 92-jarig oud-directielid van een waterleidingbedrijf, die na zijn pensionering parttime advieswerk bleef doen voor onder meer de Verenigde Naties. "Daardoor was er een geleidelijke overgang."

Niet goed voorbereid

Pensioen komt vaak sneller dan je denkt, en lang niet iedereen is er klaar voor. Bijna een kwart van de gepensioneerden (23 procent) voelde zich niet goed voorbereid op het leven zonder werk, en een derde (33 procent) voelde zich slechts ‘redelijk goed’ voorbereid. Een 78-jarige vrouw die bij KPN werkte, herinnert zich dat scherp: “Er was totaal geen voorbereiding op een leven zonder werk. De ene week werk je nog zo’n 42 uur, en de volgende week sta je met lege handen.” En een 73-jarige vrouw had graag ondersteuning van haar werkgever gehad: “Ik had het fijn gevonden als mijn werkgever met een cursus was gekomen ter voorbereiding op mijn pensioen.” Ook wie nog moet stoppen, is er niet per se klaar voor. Van de werkenden tussen de 55 en 66 jaar voelt 22 procent zich nog niet goed voorbereid op het pensioen, en 49 procent redelijk goed – dat is dus vrijwel gelijk aan de gepensioneerden.

Van betaald naar onbetaald werk

Wie stopt met werken, stopt niet met zinvol bezig zijn. Bijna de helft van de gepensioneerden (47 procent) doet vrijwilligerswerk, en ruim een derde besteedt daar minstens acht uur per week aan. Voor veel gepensioneerden vult dat het gat op dat het werk achter liet. Een 66-jarige oud-technisch manager vertelt: “Ik ben erg actief geworden in veel verschillende verenigingen: een buurtgroep, een politieke partij, een Repair Café en een energiecoöperatie. En ik ben na veertig jaar weer begonnen met muziek maken.” Een 68-jarige oud-predikant vult haar dagen met vrijwilligerswerk op een moestuin, zingen in twee koren en yoga. Zo hebben deze mensen ‘iets om voor op te staan’, en dat is belangrijk.