Marjan Berk: ‘Nieuwsgierigheid is mijn drijfveer’

15 december 2022

Schrijver Marjan Berk zit vol verhalen. Via cabaret, toneelstukken, tv-series, boeken en columns kan iedereen al jarenlang meegenieten. Inspiratie vindt ze overal, van buurvrouwen tot een bakje vega-paté in de koelkast. ‘Nieuwsgierigheid is mijn drijfveer.’

‘Nieuwsgierigheid is mijn drijfveer’

Dat het de mooiste tuin van Amsterdam is, had Marjan Berk vooraf al aangekondigd. Maar in het echt is het Occohofje aan de Nieuwe Keizersgracht nog indrukwekkender: de drukte van de stad verdwijnt naar de achtergrond zodra de statige voordeur dichtvalt. Daarachter ligt, omringd door 18de-eeuwse gevels en muren, een beschut paradijsje. Berk komt onze kant op, vastbesloten om haar bezoek op te halen zodat ze zelf ook even een wandeling kan maken. Ze vertelt dat dit hofje al eeuwenlang wordt bewoond door onafhankelijke vrouwen die hebben gewerkt, of dat nog steeds doen. Zoals Berk zelf: “Ik ben de op een na oudste hier. En ik schrijf nog steeds.” Een van haar nieuwe projecten: een boek met verhalen over deze bijzondere plek.

Een berg op

Berk is nu negentig jaar, is dat een leeftijd die bij haar past? “Af en toe kijk ik verbijsterd naar mezelf en denk ik: nou nou. Het wekt een zekere verwondering op dat ik het gehaald heb – zo praten de mensen erover, dat je het gehááld hebt. Het is net of ik een berg op moest of over een hek ofzo. Ik vergeet mijn leeftijd gewoon heel vaak. Ik denk alleen: je hebt het wel gehaald, maar hoe? Enigszins krakkemikkig. Ik heb artrose en dat is geen feest hoor, maar ik heb dat leren managen. Vijf jaar lang had ik pijn aan mijn arm. Volgens de huisarts moest ik geopereerd worden, maar de chirurg zei: ‘Ik doe het niet. U bent 80.’ Ik zei: ‘Ja, maar ik werk gewoon.’ Hij liep even weg. Na een kwartiertje kwam hij terug: ‘Ik doe het. Want ik heb op uw website gekeken, u staat midden in het leven!’ Dat speelt er natuurlijk: waar ligt de grens?”

Wie met wie

In het Overijsselse Kalenberg heeft Berk vanaf eind jaren 60 tot twee jaar geleden een huis gehad. “Ruim vijftig jaar, dat is een leven, hè? We zaten daar half-half. In Amsterdam had ik mijn werk, maar zodra we een weekend vrij hadden of de kinderen hadden vakantie, dan wisten we niet hoe snel we weer die kant op moesten gaan.” Ze imiteert het diep-Saksisch dat ze steeds beter leerde verstaan, en vertelt over oude lokale gebruiken, eetbare vogels en over wie het met wie deed in de boerenschuur – de buurvrouw speelde nog weleens wat aan haar door. “Als je daar woont, word je zo langzaam maar zeker betoverd door alles wat er speelt. Een dorp in totaal isolement. Als die buurvrouwen een keer in Amsterdam op bezoek kwamen, viel me weer op dat ze een heel harde stem hadden, want ze moesten daar over het water kunnen communiceren.” Twee jaar geleden verkocht ze het huis. “Ik werd er te oud voor om zo primitief aan een pad langs het water te wonen. ’s Winters had je er geen brugwachters. Als ik ’s avonds had gewerkt, werd het link om daar nog in het donker te scharrelen.”

Zakenvrouw

“Na 265 jaar is het gedachtegoed van de oprichter van het hofje, Cornelia Occo, er nog. Ze was een zakenvrouw. Op een gegeven moment heeft ze in China mooie spullen gekocht: beschilderde zijde, potterie, parfum, kruiden. Het moest allemaal per zeilschip worden vervoerd en een half jaar later kwam het hier aan. Dan gingen er brieven naar handelshuizen, dat ging allemaal te paard. Leipzig, Parijs, Londen – daar verkocht ze die spullen. In een van de brieven aan haar moeder staat: het loopt zo goed, ik laat nog twee schepen bouwen. Moet je je zo’n wereld voorstellen! Van Cornelia is trouwens geen enkel portret te vinden, want vrouwen lieten zich in die tijd pas schilderen of tekenen als ze getrouwd of verloofd waren. Maar Cornelia dacht: ik heb geld, waarom zou ik trouwen? Dat vind ik zó’n feministische uitspraak avant la lettre.”

Feministische overweging

“Er was in die tijd geen sociale zorg, mensen waren afhankelijk van de gegoede mensen die de armen hielpen. Als vrouwen die in rijke huizen als kokkin of gouvernante werkten oud werden, was er niks voor ze. Cornelia besloot om met haar geld dit hofje op te richten, waar deze vrouwen konden wonen. Ik ben eigenlijk ook te oud om te werken. Maar ja, ik kan het niet laten. En ik heb verder ook niks. Ik wilde uit feministische overweging geen alimentatie na mijn scheiding. Mijn ouders waren in de jaren 30 gescheiden en de ruzie over dat maandelijkse postwisseltje klinkt me nog in de oren. Vreselijk, als je afhankelijk bent van een man waar je van weggegaan bent – dat wilde ik absoluut niet. Ik heb altijd mijn eigen brood verdiend. Dat wordt wel steeds minder, maar dan word je ook niet te dik, zeg ik dan maar.”

Vol verhalen

“Wat wel geestig was,” begint ze een nieuw verhaal, “ik was een jaar of 70 – dat is ook al járen geleden – toen ik werd gebeld door een journalist die me wilde interviewen. Ik hoorde meteen: dat is niet koosjer, niet gewoon. Het is persbureau ANP, dacht ik, voor de necrologie. Die denken: ze gaat zo de pijp uit en dat gaan we eens even opschrijven. Die jongen was duidelijk een student en ik had hem zó door. ‘Dit is voor als ik dood ben, hè?’, vroeg ik hem. ‘Ja, ja’, stamelde hij. Dat was zo grappig, iemand die om een boodschap wordt gestuurd en dan denkt: hoe moet ik dat eigenlijk doen? Hij vónd het eng. ‘Nou vooruit,’ zei ik toen maar, ‘ik zal je alles vertellen.’”